PDA

View Full Version : Derywaty i formanty


ewam
03-20-2010, 22:40
Drodzy użytkownicy forum,

proszę Was o sprawdzenie znajdującego się w załączniku, wykonanego przeze mnie zestawienia - wypisany jest derywat, baza, formant, funkcja formantu, typ derywatu i rodzaj derywacji. Zagubiłam się już w tym wszystkim, chciałabym mieć pewność, że dobrze wykonałam to zadanie.

Jest to zaledwie 9 słów, specjaliście nie zajmie to więcej niż 5 minut

Pozdrawiam!

MalaMi
04-20-2010, 15:59
Czy mógłby ktoś wytłumaczyć co to właściwie są derywaty i formanty i jakie są ich rodzaje? Oczywiście nie proszę o definicje słownikowe, ponieważ takie mogę sama znaleźć, a takie nazwijmy to życiowe.

ewelsz1989
04-20-2010, 19:54
Czy mógłby ktoś wytłumaczyć co to właściwie są derywaty i formanty i jakie są ich rodzaje? Oczywiście nie proszę o definicje słownikowe, ponieważ takie mogę sama znaleźć, a takie nazwijmy to życiowe.

Najprościej mówiąc, formant to końcówka (przyrostek), przedrostek, bądź wrostek, który dodajemy do wyrazu podczas procesu słowotwórczego. Natomiast derywat jest wyrazem powstałym z bazy – wyrazu podstawowego i formantu, czyli jest on jednostką złożoną, o dwudzielnej budowie. Derywat jest najczęściej określany mianem wyrazu pochodnego. Jeżeli chodzi o rodzaje derywacji, to w tabeli zawarte są 3, a mianowicie: prefiksalna (jeśli do tworzonego wyrazu dodajemy przedrostek), sufiksalna (jeżeli końcówkę), paradygmatyczna (jeżeli następuje zmiana części mowy). Jeżeli coś przeoczyłam, proszę o uwagi.

marienbadka
04-20-2010, 22:42
Drodzy użytkownicy forum,

proszę Was o sprawdzenie znajdującego się w załączniku, wykonanego przeze mnie zestawienia - wypisany jest derywat, baza, formant, funkcja formantu, typ derywatu i rodzaj derywacji. Zagubiłam się już w tym wszystkim, chciałabym mieć pewność, że dobrze wykonałam to zadanie.

Jest to zaledwie 9 słów, specjaliście nie zajmie to więcej niż 5 minut

Pozdrawiam!

Nie nazwałabym może siebie wybitnym specjalistą, ale co nieco o tym wiem i wydaje mi się, że dobrze to zrobiłaś:).

ewelsz1989
04-21-2010, 00:32
Ja również nie jestem ekspertem w tej dziedzinie i proszę nie sugerować się tylko mną, jednak według mnie słowo „przedmowa” powinno być utworzone od słowa „mowa”. W przeciwnym razie - jeśli wywodzi się od słowa „mówić”- rodzaj derywacji musiałby być paradygmatyczny, jako że podczas procesu słowotwórczego ma miejsce zmiana części mowy. Podobnie wyraz „poradnik” od wyrazu „porada”.
Proszę o Wasze opinie :)

monika1570
04-21-2010, 16:09
Czy mógłby ktoś wytłumaczyć co to właściwie są derywaty i formanty i jakie są ich rodzaje? Oczywiście nie proszę o definicje słownikowe, ponieważ takie mogę sama znaleźć, a takie nazwijmy to życiowe.
Może przydadzą się też przykłady.
Derywaty można podzielić na:

1) transpozycyjne – w stosunku do swoich podstaw mają zmienioną tylko funkcję składniową, a ich znaczenie pozostaje bez zmian, np. “bieganie” to to samo co “biegać”, ale pierwsze to rzeczownik, a drugie to czasownik

2) mutacyjne – nowe nazwy desygnatów mają zmienioną funkcję semantyczną w stosunku do swoich podstaw, np. książka - księgarnia

3) modyfikacyjne – te same desygnaty co w podstawach. Wniesiona jest tylko pewna modyfikacja znaczenia, np. dom - domek

A formant to element, za pomocą którego dany wyraz został utworzony od swej podstawy słowotwórczej, czyli jak już mówiła ewelsz1989 wszelkie wrostki, przedrostki i przyrostki. Wyróżnia się dwe podstawowe funkcje formantów: składniową i semantyczną.

monika1570
04-21-2010, 16:19
Ja również nie jestem ekspertem w tej dziedzinie i proszę nie sugerować się tylko mną, jednak według mnie słowo „przedmowa” powinno być utworzone od słowa „mowa”. W przeciwnym razie - jeśli wywodzi się od słowa „mówić”- rodzaj derywacji musiałby być paradygmatyczny, jako że podczas procesu słowotwórczego ma miejsce zmiana części mowy. Podobnie wyraz „poradnik” od wyrazu „porada”.
Proszę o Wasze opinie :)

Ze mnie też żaden ekspert, ale sądzę iż ewelsz1989 słusznie zauważyła, że słowo "przedmowa" powinno być tworzone od "mowa" a "poradnik" od "porada", czy też "rada". W przeciwnym wypadku rzeczywiście rodzaj derywacji powinien być paradygmatyczny. Wydaje się to logiczne przynajmniej.

monika1570
04-21-2010, 16:42
Być może pomocny okaże się bliższy rzut na dewrywację samą w sobie, tak więc:
Derywacja to proces słowotwórczy polegający na tworzeniu słów pochodnych poprzez dodawanie do podstawy słowotwórczej sufiksów i prefiksów.

Derywacja afiksalna charakteryzuje się występowaniem formantów afiksalnych występujących:
*przed rdzeniem - prefiksy, przedrostki,
*po rdzeniu - sufiksy, przyrostki,
*po końcówkach fleksyjnych z ruchomością, lub bez ruchomości - postfiksy,
*między składnikami wyrazu złożonego - interfiksy.

Natomiast jeśli chodzi o derywację paradygmatyczną to formantem paradygmatycznym może być:
*przeniesienie wyrazu z jednej części mowy do innej, np. czerń od czarny,
*zmiana paradygmatu w obrębie tej samej części mowy, ale polegająca na przeniesieniu rzeczowników z deklinacji męskiej do żeńskiej, żeńskiej do męskiej, męskiej do nijakiej i z liczby poj. do liczby mn. ,
*formant paradygmatyczny występuje przy przeniesieniu do klasy rzeczowników, bądź przymiotników, wyrażeń syntaktycznych (inaczej przyimkowych, czyli połączeń czasownika z przyimkiem), np. przed szkołą - przedszkole,
*derywaty utworzone z połączeń formantów afiksalnych i paradygmatycznych, np. prefiksalno-paradygmatyczne, np. Antypolski → Polska,

biala13
04-21-2010, 17:44
Najprościej mówiąc, formant to końcówka (przyrostek), przedrostek, bądź wrostek, który dodajemy do wyrazu podczas procesu słowotwórczego.

Dodałabym jeszcze tutaj formant zerowy-inaczej formant ujemny, formant wsteczny- jest to element, którego nie ma wyraz pochodny, powstały w wyniku derywacji polegającej na usunięciu jednego ze składników w wyrazie podstawowym (np. dwójka => dwója, ciężarówka => ciężarówa). Po procesie wyraz pochodny jest krótszy od podstawy słowotwórczej. W niektórych opracowaniach formant ten bywa nazywany formantem alternacyjnym ilościowym (ze względu na zabieg słowotwórczy, analogiczny do wymiany ilościowej w formach fleksyjnych).

biala13
04-21-2010, 18:09
Do derywacji afiksalnej i paradygmatycznej opisanej przez użytkownika monika1570 dodałabym jeszcze derywację alternacyjną oraz derywację prozodyczną. Derywacja alternacyjna to proces tworzenia wyrazów pochodnych, który polega na wymianie głosek w podstawie słowotwórczej. Elementem różniącym są jedynie oboczności tematyczne jakościowe, np mieso- mięcho oraz ilościowe (tzw. derywacja wsteczna):
- wewnątrztematowe, np. Dwójka → dwója k:Ø,
- ucięcia, np. Spec od specjalista.
Derywacja prozodyczna to proces tworzenia wyrazów pochodnych, który polega na przesunięciu akcentu; często występuje w zrostach np. wielka noc - Wielkanoc; biały stok - Białystok

kasialasia19
04-21-2010, 18:46
według mnie słowo „przedmowa” powinno być utworzone od słowa „mowa”. W przeciwnym razie - jeśli wywodzi się od słowa „mówić”- rodzaj derywacji musiałby być paradygmatyczny, jako że podczas procesu słowotwórczego ma miejsce zmiana części mowy. Podobnie wyraz „poradnik” od wyrazu „porada”.


Zgadzam się z użytkownikiem ewelsz1989, iż słowo "przedmowa" powinno być utworzone od słowa "mowa", bo jeśli miałoby wywodzić się od słowa "mówić" zmieniłby się rodzaj derywacji na paradygmatyczny. Tak samo wyraz "poradnik", w którym sufiksem nie jest "ik" tylko "nik". Wydaje mi się, że wyraz "księgarnia" nie jest połączeniem "książka+nia", podobnie jak "dziecko+ak" nie daje nam słowa "dzieciak". Może ktoś jest w stanie powiedzieć coś więcej na temat tych przykładów? ;)

monika1570
04-21-2010, 18:46
Kilka przydatnych pojęć:

Przyrostek (sufiks) – w językoznawstwie jest to każdy fragment wyrazu, o ile jest dodany po jego rdzeniu (czyli podstawie słowotwórczej) i jednocześnie ma własności słowotwórcze (czyli nie jest końcówką fleksyjną). Danemu wyrazowi może towarzyszyć jeden sufiks, kilka lub żaden. Przykład: kocyk.

Przedrostek, prefiks – w językoznawstwie jest to fragment wyrazu dodawany po lewej stronie do słowa podstawowego lub jego rdzenia (czyli do podstawy słowotwórczej), służący tworzeniu wyrazów pochodnych. Wyraz może nie posiadać żadnego prefiksu, może posiadać jeden lub więcej prefiksów. Przykłady: bezinteresowny, nieprzewidywalny, odjazd.

monika1570
04-21-2010, 18:50
Infiks (wrostek)– w językoznawstwie jest to każdy "kawałek" wyrazu, o ile jest umiejscowiony wewnątrz rdzenia (podstawy słowotwórczej).

Interfiks (międzyrostek) – w językoznawstwie jest to każdy "kawałek" wyrazu, o ile jest umiejscowiony między dwoma rdzeniami (podstawami słowotwórczymi). Interfiksy występują z przyczyn fonetycznych w niektórych wyrazach, zwykle złożeniach, na przykład język-o-znawca. Z kolei rozróżnienie Rzeczpospolita, ale Rzecz-y-pospolitej pochodzi z niezależnej odmiany członów zestawienia.

Cyrkumfiks (okołorostek)– w językoznawstwie jest to każdy "kawałek" wyrazu, o ile otacza rdzeń (podstawę słowotwórczą), a jego składniki nie występują samodzielnie. Cyrkumfiks należy do zrostków.

marienbadka
04-21-2010, 18:57
Istnieją trzy typy przekształceń znaków:

1. transpozycja- zmienia się funkcja składniowa, ale nie zmienia się znaczenie wyrazu. najczęściej zachodzi zmiana części mowy, np.: biały - białość
2. modyfikacja- zmienia się znaczenie, ale funkcja składniowa pozostaje bez zmian. część mowy pozostaje niezmieniona, np.: ryba - rybak.
3. mutacja- następuje zmiana części mowy i zmiana składniowa, np.: trawa - trawka.

* tautologia- oznacza nazwę potoczną, część mowy pozostaje niezmieniona, np. uniwersytet - uniwerek,
* uniwerbizacja- nazwa potoczna będąca pojedynczym wyrazem zastępującym kilkuwyrazowe nazwy urzędowe, np. Biblioteka Jagiellońska - Jagiellonka.

* zrost- jest to połączenie dwóch wyrazów przy zachowaniu ich pierwotnej formy, np.: Wielkanoc -> wielka + noc.

* złożenie- są to dwie podstawy słowotwórcze połączone formantem, np.: licz - y - krupa.

* zestawienie- jest to połączenie dwóch wyrazów bez pomocy formantu, które stają się całością zawierającą własny sens, np.: Stare Miasto, pięta Achillesa, czerwony kapturek, czarna jagoda

marienbadka
04-21-2010, 18:59
To tak... jeśli chodzi o mądre słowa związane z derywacją:)

marienbadka
04-21-2010, 19:10
aha...:) Zrosty, złożenia i zestawienia to rodzaje wyrazów złożonych. Wyrazy złożone - to takie, które pochodzą od kilku wyrazów podstawowych. Niektórzy uważają, że nie mamy tu do czynienia z derywacją, lecz z kompozycją. Oznacza to, że nie tworzymy nowych słów od podstawy za pomocą formantów, lecz łączymy /komponujemy/ różne podstawy w jeden wyraz.

kasialasia19
04-21-2010, 19:33
Można wyróżnić derywaty z ucięciami o charakterze nieregularnym, gdzie ucięcie cząstki powtarza się w innym derywacie, ale w tym samym otoczeniu lub nie powtarza się. Głównie są to czasowniki odprzymiotnikowe. Przeważają wśród nich derywaty ujemne mające znaczenie procesualne lub kauzatywne. Przykładowe ucięcia: -ły, por. wklęs-(nąć) ← wklęsły ‘stać się wklęsłym’;-ywy, por. fałsz-(ować) 1. ←fałszywy ‘powodować, że coś staje się fałszywe’.Warto wspomnieć, że kilka derywatów odprzymiotnikowych ma charakter prefiksalno-ujemny. Funkcję współformantów pełni w nich ucięcie cząstek -otny i -niej-, por. czasowniki procesualne za-wilg-(nąć) ← wilgotny,na-wilg-(nąć), na-wilg-(ać) ← wilgotny i czasowniki kauzatywne u-piększ-(yć),u-piększ-(ać) ← piękniejszy. Istnieją również odrzeczownikowe, które powstają z ucięcia 6 cząstek np. -ada, por. rosz-(ować) ← roszada. Wśród tych natomiast są derywaty ujemne oraz prefiksalno-ujemne.

kasialasia19
04-21-2010, 19:38
Zapomniałam dodać, iż ze względu na funkcję formantów
analizowane derywaty odrzeczownikowe to formacje mutacyjne kauzatywne i procesualne oraz formacje transpozycyjne od nazw zdarzeń.

biala13
04-21-2010, 19:50
Można wyróżnić derywaty z ucięciami o charakterze nieregularnym

Drugim typem ucięć są ucięcia o charakterze regularnym. Grupa czasowników, w których ucięcie identycznej cząstki powtarza się przynajmniej w dwóch derywatach w innym otoczeniu, obejmuje 95% formacji odimiennych. Ponad połowa z nich została utworzona przy użyciu formantów ujemnych. Pozostałe techniki derywacyjne wykorzystywane w tworzeniu odimiennych derywatów czasownikowych, w których ucięcia mają charakter regularny, to: prefiksacja i ucięcie.

kasialasia19
04-21-2010, 20:00
Nawiązując do powyższego postu chciałabym wymienić przykładowe grupy derywatów o określonych ucięciach:
a) Ucięcie -j - np. ole◊-(ić) techn. ← olej
b) Ucięcie -ja - np. alegor-yzować ← alegoria, hierarch’-izować ← hierarchia
c) Ucięcie -acja - np. koeduk-(ować) ← koedukacja ‘przeprowadzać koedukację’
d) Ucięcie -ski - np. germań-izować (się) ← germański, latyń-izować ← latyński
e) Ucięcie -izm - np. partykular-yzować ← partykularyzm, kub’-izować ← kubizm

biala13
04-21-2010, 20:23
Oprócz różnych grup ucięć istnieją również grupy formantów:
1) formant -ki np. o-gładź-(ić) ← gładki
2) formant -oki np. głęb-(ić) < głęboki
3) formant - ny np. maksymal-izować ← maksymalny
4) formant - -iczny / -yczny np. mitolog-izować ← mitologiczny; hermet-yzować ← hermetyczny

biala13
04-21-2010, 20:36
Natomiast derywat jest wyrazem powstałym z bazy – wyrazu podstawowego i formantu, czyli jest on jednostką złożoną, o dwudzielnej budowie.

Chciałabym napisać troch więcej na temat wyrazów podstawowych. A więc podstawami słowotwórczymi mogą być różne części mowy:
1) rzeczowniki - ryba- rybak
2) przymiotniki- mały- maluch
3) czasowniki- prosić- prośba
4) liczebniki- troje- trójka
oraz zaimki, przysłówki,wykrzykniki i wyrazy dźwiękonaśladowcze,wyjątkowo spójniki, wyrażenia przyimkowe.
Wyjątkowo podstawę może stanowić nie odrębny leksem, ale morfem stanowiący część leksemu, nie występujący samodzielnie np. w złożeniach z elementami obcymi.

kasialasia19
04-21-2010, 20:41
Nawiązując do tabelki umieszczonej w załączniku przez użytkownika ewam chciałabym omówić podstawowe funkcje formantu:
a) Gramatyczna (syntaktyczna, składniowa): wyraz pochodny należy do innych części mowy niż wyraz podstawowy. Formant powoduje transpozycję (przeniesienie) z jednej części mowy do innej. Zmienia się także funkcja składniowa wyrazu pochodnego w porównaniu z podstawowym, np.
pracowit-y - pracowit-ość ;
b) Semantyczna (znaczeniowa): wyraz pochodny ma inne znaczenie niż wyraz podstawowy, np.
komin - komini-arz;
Funkcji tej często towarzyszy funkcja syntaktyczna.
Tu wyrazy podstawowe i pochodne mają różne znaczenia (funkcja semantyczna), ale i następuje przeniesienie wyrazów pochodnych do innej grupy części mowy.
c)Jakościowa: odmiana znaczeniowej roli formantu; formant wnosi nową informację określającą, modyfikującą, uszczegółowującą znaczenie podstawowe. Może to być informacja o:wielkości przedmiotu,
np. kot - kot-ek, intensywności cechy: piękny - prze-piękny, subiektywnym stosunku nadawcy do przedmiotu: dziewczyn-a - dziewczyni-sko (zgrubienia = augumentiwa).

ewelsz1989
04-21-2010, 20:58
Czytając wszystkie Wasze posty, w których nagromadzonych jest bardzo wiele informacji, pragnę zwrócić Waszą uwagę na problem derywacji zerowej. Skoro jest ona procesem tworzenia wyrazów pochodnych, który polega na odrzuceniu końcówek odmiany w wyrazach( tak jak np. w wyrazie napis utworzonym od wyrazu napisać), dlaczego ten rodzaj derywacji nie jest zaliczany do rodzaju paradygmatycznego? Przecież w końcu tworzymy rzeczownik od czasownika?

MalaMi
04-21-2010, 21:16
Najprościej mówiąc, formant to końcówka (przyrostek), przedrostek, bądź wrostek, który dodajemy do wyrazu podczas procesu słowotwórczego. Natomiast derywat jest wyrazem powstałym z bazy – wyrazu podstawowego i formantu, czyli jest on jednostką złożoną, o dwudzielnej budowie. Derywat jest najczęściej określany mianem wyrazu pochodnego. Jeżeli chodzi o rodzaje derywacji, to w tabeli zawarte są 3, a mianowicie: prefiksalna (jeśli do tworzonego wyrazu dodajemy przedrostek), sufiksalna (jeżeli końcówkę), paradygmatyczna (jeżeli następuje zmiana części mowy). Jeżeli coś przeoczyłam, proszę o uwagi.

ewelsz1989 dziękuję za pomoc:P

MalaMi
04-21-2010, 21:17
Nie nazwałabym może siebie wybitnym specjalistą, ale co nieco o tym wiem i wydaje mi się, że dobrze to zrobiłaś:).

Zgodzę się z przedmówcą. Do tego, jeśli chcesz zacząć jakiś temat na forum powinnaś/eś podać pytania, wątpliwości, których nie jesteś pewny, a nie jedno pytanie, na które można odpowiedzieć "tak" lub "nie".

MalaMi
04-21-2010, 21:21
Ja również nie jestem ekspertem w tej dziedzinie i proszę nie sugerować się tylko mną, jednak według mnie słowo „przedmowa” powinno być utworzone od słowa „mowa”. W przeciwnym razie - jeśli wywodzi się od słowa „mówić”- rodzaj derywacji musiałby być paradygmatyczny, jako że podczas procesu słowotwórczego ma miejsce zmiana części mowy. Podobnie wyraz „poradnik” od wyrazu „porada”.
Proszę o Wasze opinie :)

Słusznie! Chciałabym zauważyć, że "mówić" jest czasownikiem, a "przemowa" rzeczownikiem, dlatego też derywacje będą się różniły. Przynajmniej tak mi się wydaje.

MalaMi
04-21-2010, 21:23
Dla osób, które oszalały na punkcie derywacji - artykuł pasjonujący i pogłębiający wiedzę w tej dziedzinie:

http://www.polonistyka.uj.edu.pl/LingVaria/archiwa/LV_1_2008_pdf/05-Iwona%20Kapron-Charzynska.pdf

:)

Oooo dziękuję bardzo! Bardzo mi pomógł ten artykuł. Cieszę się, że umieściłaś link do niego:)

ewelsz1989
04-22-2010, 07:46
Ja również znalazłam ciekawy artykuł,jednak przeznaczony jest on dla przyszłych tłumaczy języka niemieckiego. A mianowicie, ów artykuł dotyczy technik tłumaczenia wyrazów pochodzących z języka niemieckiego, z derywatami -ung. Wszystkich zainteresowanych zachęcam do przeanalizowania artykułu.
http://www.kubart.pl/dane/18.pdf

ewelsz1989
04-22-2010, 10:58
Chyba znalazłam odpowiedź na poruszony problem derywacji zerowej i paradygmatycznej. Derywacja paradygmatyczna jest to proces tworzenia wyrazów pochodnych, który polega na zmianie wzorca odmiany; np. z rzeczownikowej na przymiotnikową: ryby – rybiego, np. z przymiotnikowej męskiej na żeńską: woźny – woźna. Jest jeszcze odmiana derywacji paradygmatycznej, która polega na zmianie wzorca odmiany z deklinacji na koniugację: biały – bielę. Jak widzimy derywacja paradygmatyczna, nie może zaliczać się do derywacji zerowej, bo nie polega ona na ucięciu końcówki odmiany w wyrazach. Natomiast derywacja zerowa może być paradygmatyczną, ponieważ podczas procesu słowotwórczego następuje zmiana części mowy (np. dźwig - od: dźwigać).